“Bəqərə” surəsi, 173
Quranda qanın haram edilməsinin hikmətləri
Allahın qanı insanlara haram etməsinin hikmətləri XX əsrin bilikləri ilə üzə çıxıb. Qan həzm zamanı sorulan zülal, şəkər, yağ kimi maddələri, vitaminləri, hormonları və oksigeni hüceyrələrə daşıyaraq həyatın davamını mümkün edir.
إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ ٱلْمَيْتَةَ وَٱلدَّمَ وَلَحْمَ ٱلْخِنزِيرِ وَمَآ أُهِلَّ بِهِۦ لِغَيْرِ ٱللَّهِ ۖ فَمَنِ ٱضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍۢ وَلَا عَادٍۢ فَلَآ إِثْمَ عَلَيْهِ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌۭ رَّحِيمٌ ١٧٣
O (Allah) sizə ölmüş heyvanı, (axar) qanı, donuz ətini və Allahdan başqasının adı ilə (bütlərin və s. adı ilə) kəsilənləri (yeməyi) qəti haram etmişdir. Lakin naəlac qaldıqda (başqasının malını) zorla mənimsəmədən və həddi aşmadan (zəruri ehtiyacı ödəyənə qədər) bunlardan yeməyə məcbur olan kimsənin heç bir günahı yoxdur. Allah bağışlayandır, mərhəmətlidir!
Allahın qanı insanlara haram etməsinin hikmətləri XX əsrin bilikləri ilə üzə çıxıb. Qan həzm zamanı sorulan zülal, şəkər, yağ kimi maddələri, vitaminləri, hormonları və oksigeni hüceyrələrə daşıyaraq həyatın davamını mümkün edir. Digər tərəfdən, bədəndən xaric edilməli olan müxtəlif zəhərli maddələr və zərərli tullantılar da qan vasitəsilə daşınır. Bu baxımdan qanın ən mühüm vəzifələrindən biri də sidik cövhəri, sidik turşusu, kreatin və karbon qazı kimi hüceyrələrdən gələn tullantıları daşımaqdır.
Buna görə də müəyyən miqdarda qan içildikdə qan vasitəsilə daşınan bu zərərli maddələrin bədəndəki səviyyəsi çox yüksəlir. Bu da qan vasitəsilə böyrəklərə daşınan və sidiklə xaric edilən zərərli maddələrin — “sidik cövhəri”nin — miqdarını artırır. Bu vəziyyət komaya qədər gedə bilən beyin funksiyası pozğunluqları ilə nəticələnə bilər. Buna görə də sağlam heyvandan götürülsə belə, qanda — qanın vəzifəsinə görə — həmişə zərərli komponentlər olur. Xəstə heyvandan götürüldükdə isə müxtəlif parazitlər və mikroblar da qan vasitəsilə daşınmış olur. Bu halda mikroblar insanın qanında çoxalaraq bütün bədənə yayıla bilər. Əsas təhlükə də məhz budur. İnsan qan içdikdə bütün mikroblar və tullantı maddələri onun bədəninə yayılaraq böyrək çatışmazlığı, qaraciyər koması kimi xəstəliklərə yol açacaq. Bunlardan başqa, qanla daşınan mikrobların çoxu mədə və bağırsaq divarlarına zərər verərək daha bir çox xəstəliyə səbəb ola bilər.
Digər tərəfdən, qan steril mühit deyil; başqa sözlə, mikrobların inkişafı üçün əlverişli mühitdir. Mikroblar qanda çox yaxşı qidalanma imkanı tapdıqları üçün çoxalmaları baxımından əlverişli şəraitə malikdirlər. Qan bədəndəki digər mayelərin funksiyaları və immun sistemi ilə tam tarazlaşdıqda bədən mikroorqanizmlərin yaşamasına — deməli, xəstəliklərə — dəstək vermir. Sağlam insanda bu mikroorqanizmlər bədənin içində bir-birindən qarşılıqlı faydalanaraq birgə yaşayırlar. Lakin bu mühitdə ciddi dəyişiklik baş verdikdə, başqa sözlə, bədənin daxili tarazlığı pozulduqda, əlverişli mühit tapan kimi xəstəliklərə səbəb ola biləcək mikroorqanizmlərə çevrilə bilərlər.
Məsələn, qanın pH (turşu və qələvi tarazlığı) göstəricisi zəif qidalanma və ya zərərli kimyəvi maddələrin təsiri ilə həddindən artıq turş və ya həddindən artıq qələvi olarsa, zərərsiz mikroblar xəstəliklərə səbəb olacaq şəkildə formasını dəyişə bilər. Bədənin sağlam olması üçün qanın pH göstəricisinin təxminən 7,3 olması lazımdır. Bu göstəricidəki kiçik fərqlər belə tarazlığın pozulmasına, mikroorqanizmlərin mühitə uyğunlaşmaq üçün daha zərərli hala gəlməsinə səbəb ola bilər. Qanın steril olmaması çöldə qalan südün xarab olmasına bənzədilə bilər. Onsuz da qanın içində olan mikroblar özlərini bu yeni mühitə uyğun dəyişərək zərərli təsirlər göstərə bilərlər.
Bütün bunlarla yanaşı, qan qida maddəsi kimi də uyğun deyil. Qanda həzm edilə bilən albumin, qlobulin və fibrinogen kimi zülalların miqdarı azdır; 100 ml qanda bu zülalların miqdarı təxminən 8 qramdır. Eyni vəziyyət yağlar üçün də keçərlidir. Bundan başqa, qanda həzmi çox çətin olan və mədənin qəbul etmədiyi qədər mürəkkəb zülal olan hemoqlobin yüksək miqdarda olur. Qan laxtalandıqda fibrinogen zülalı fibrinə çevrilərək qırmızı qan hüceyrələrini ehtiva edən bir tor yaradır. Fibrin isə həzmi ən çətin zülallardan biri olaraq qanın həzmini daha da çətinləşdirir. Nəticədə səhiyyə mütəxəssisləri qanın heç bir halda insanın istehlakı üçün uyğun olmadığı fikrində həmrəydirlər.
Başqa bir ayədə Rəbbimiz belə bildirir:
حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ ٱلْمَيْتَةُ وَٱلدَّمُ وَلَحْمُ ٱلْخِنزِيرِ وَمَآ أُهِلَّ لِغَيْرِ ٱللَّهِ بِهِۦ وَٱلْمُنْخَنِقَةُ وَٱلْمَوْقُوذَةُ وَٱلْمُتَرَدِّيَةُ وَٱلنَّطِيحَةُ وَمَآ أَكَلَ ٱلسَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى ٱلنُّصُبِ وَأَن تَسْتَقْسِمُوا۟ بِٱلْأَزْلَٰمِ ۚ ذَٰلِكُمْ فِسْقٌ ۗ ٱلْيَوْمَ يَئِسَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ مِن دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَٱخْشَوْنِ ۚ ٱلْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى وَرَضِيتُ لَكُمُ ٱلْإِسْلَٰمَ دِينًۭا ۚ فَمَنِ ٱضْطُرَّ فِى مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍۢ لِّإِثْمٍۢ ۙ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌۭ رَّحِيمٌۭ ٣
Ölü (kəsilmədən ölüb murdar olmuş) heyvan, qan, donuz əti, Allahdan başqasının adı ilə (bismillah deyilmədən) kəsilmiş, boğulmuş, (küt alət və ya silahla) vurulmuş, (bir yerdən) yıxılaraq ölmüş, (başqa bir heyvanın buynuzu ilə) vurulub gəbərmiş, vəhşi heyvanlar tərəfindən parçalanıb yeyilmiş - canı çıxmamış kəsdiyiniz heyvanlar müstəsnadır - dikinə qoyulmuş daşlar (bütlər və ya Kə’bənin ətrafındakı bütpərəst qurbangahlar) üzərində kəsilmiş heyvanlar və fal oxları ilə pay bölmək sizə haram edildi. Bunlar günahdır. Bu gün kafirlər dininizdən (onu məhv edə bilmədikləri üçün) əllərini üzdülər. Onlardan qorxmayın, Məndən qorxun! Bu gün dininizi sizin üçün kamil etdim, sizə olan ne’mətimi (Məkkənin fəthi, islamın mövqeyinin möhkəmlənməsi, Cahiliyyət dövrünün bir sıra zərərli adətlərinin aradan qaldırılması və i. a.) tamamladım və sizin üçün din olaraq islamı bəyənib seçdim. Kim aclıq üzündən naçar qalarsa (çətinliyə düşərsə), günaha meyl etmək niyyətində olmayaraq (zəruri ehtiyacını ödəyəcək qədər bu haram ətlərdən yeyə bilər). Həqiqətən, Allah bağışlayandır, rəhm edəndir!
Allahın bu əmrinə tabe olaraq insan o dövr üçün hikmətini dərk etmədiyi bir zərərdən qorunur. Allaha inanıb güvənərək Onun əmr və qadağalarını tətbiq edənlər həm axirətləri baxımından xeyirli həyat sürür, həm də Allahın himayəsi və sonsuz rəhməti altında yaşayırlar.
