Günəş mərkəzli sistem

Ayədə gecə və gündüz meydana gəlməsi üçün Dünyanın hərəkəti, qabığın sarılmasında olduğu kimi, “yumru cismi əhatə edib örtmək” mənasını verən “təkvir” feilindən törəmiş “yukevviru” sözü ilə təsvir edilməkdədir. Bu söz Dünyanın kürə formasında olmasını, eləcə də Günəş ətrafında hərəkətini ən düzgün şəkildə ifadə edir. Dünyanın kürə formasında olması və öz oxu ətrafında fırlanmasına görə Günəş hər zaman Dünyanın bir tərəfini işıqlandırarkən, digər tərəfi isə kölgədə qalar. Kölgədə qalan tərəf gecə qaranlıq ilə örtülər və sonra Dünyanın Günəşə doğru dönməsi ilə gündüz, gecənin yerini alar. Yasin surəsində isə Günəş və Ayın mövqeləri ilə əlaqədar belə bildirilməkdədir:

Yasin surəsinin 40-cı ayəsində Günəş və Ayın hərəkətləri “üzüb getmək, axmaq, gəzmək” mənalarını verən ərəb dilində “yesbahune” sözü ilə təsvir edilməkdədir. Bu söz bir insanın öz başına etdiyi hərəkət mənasını verər. Bu hərəkəti tətbiq edən bir insan, başqa biri tərəfindən müdaxilə edilmədən öz başına işinə davam edir deməkdir. Yuxarıdakı ayələrdə də Günəşin heç bir göy cisminə bağlı olmayan kainatdakı müstəqil hərəkətinə bir istiqamətiylə diqqət çəkilir ola bilər (doğrusunu Allah bilir). Günəşin hərəkətini gözlərimizlə görməmiz, ya da izləməmiz mümkün deyil. Bu hərəkəti təsbit edə bilmək, ancaq xüsusi texnoloji alətlərin istifadə edilməsi ilə mümkündür. Günəş öz oxu ətrafındakı 26 günlük dövrün yanında, kosmosda heç dayanmadan (Yasin surəsinin 39cu ayəsində ifadə edildiyi şəkildə) öz orbitində səfər etməkdədir.

Ayədə eyni zamanda Günəşin Aya “çatmasına” icazə verilmədiyi bildirilmiş, beləcə Quranda kosmologiya alimlərin öz terminologiyaları ilə Günəş və Ayın eyni cisim ətrafında dönmədikləri xəbər verilmişdir. Eyni zamanda ayədə gecəni və gündüzü meydana gətirən hərəkət ilə, Günəşin və Ayın hərəkəti arasında da heç bir əlaqə olmadığı açıqlanmaqdadır (doğrusunu Allah bilir).

16-cı əsrə qədər elm adamları Dünyanın, kainatın mərkəzində olduğunu düşünürdü. Hətta bu fikir, qədim Yunanda geo (dünya) və centron (mərkəz) sözlərinin bir yerə gəlməsi ilə yaranan, “geosentrik model” adıyla adlandırılırdı. Bu inanış, məşhur astronom Nicolaus Copernicus (Kopernik)ın 1543-cü ildə nəşr olunan “De Revolutionibus Orbium Coelestium” (Göy kürələrinin hərəkətləri haqqında) adlı əsərində, Dünyanın və digər planetlərin Günəşin ətrafında fırlandıqları fikrini ortaya atması ilə sorğulandı. Lakin 1610-cu ildə Qalileo Qalileyin teleskopu ilə müşahidələri nəticəsində, Dünyanın əslində Günəşin ətrafında fırlandığı elmi etibarlılıq qazandı. Bu dövrə qədər Günəşin Dünya ətrafında fırlandığına inanıldığı üçün, dövrün alimlərinin çoxu Kopernikin nəzəriyyəsini qəbul etməmişdilər. Məşhur astronom İohann Keplerin planetlərin hərəkətlərini açıqlayan fikirləri ilə, 16-cı və 17-ci əsrlərdə helio-sentrik kainat modeli etibarlılıq qazandı. Helios (Günəş) və centron (mərkəz) sözlərinin bir yerə gəlməsindən yaranan bu modeldə, kainatın mərkəzində Dünya deyil Günəş mövcuddur. Digər göy cisimləri Günəş ətrafında hərəkət edərlər. Halbuki Quranda bu həqiqət bundan 14 əsr əvvəl bildirilmişdir.

Antik Yunan astronomlarından Claudius Ptolemeus (Batlamyus), kainatın mərkəzinin Dünya olduğunu söyləyərək, əsrlərdir etibarlı görülən Dünyamərkəzli (geosantrik) kainat düşüncələrinə qaynaq olmuşdur. Bu səbəbdən Quranın endirildiyi dövrdə, gecə-gündüz meydana gəlməsini Günəşin hərəkətlərini izah edən yer mərkəzli nəzəriyyənin səhv olması məlum deyildi. Əksinə bütün ulduz və planetlərin Dünyanın ətrafında fırlandığı qəbul edilirdi. O dövrün səhv elmi düşüncəsinin hakim olmasına baxmayaraq, Quranda bugünkü elmi məlumatlara uyğun bir çox ifadəyə yer verilmişdir. Şəms surəsində isə belə bildirilməkdədir:

Üstdəki şəkildə 1750-ci illərə aid əlyazmasında Yer mərkəzli kainat modeli görülməkdədir.